www.sluzbazdrowia.com.pl - Strona główna

Polska

• Eksperci: Informatyzacja poprawi działanie systemu ochrony zdrowia

Świat

• UNFPA: coraz mniej kobiet umiera w czasie ciąży i porodu

Medycyna

• Glony pomogą stworzyć tanią szczepionkę na malarię

„SZ” nr 3-4 z 11 stycznia 2001 r.

Ostre zapalenie zatok u dzieci

Teresa Oleniacz

Zapalenie zatok przynosowych określane jest terminem rhinosinusitis, co podkreśla fakt, że chociaż objawy nieżytu nosa spotykane są często bez objawów zapalenia zatok, to sytuacja odwrotna praktycznie się nie zdarza. Jest to zrozumiałe, ponieważ błona śluzowa nosa ma taką samą budowę morfologiczną jak błona śluzowa zatok, nie ma żadnej wyraźnej granicy anatomicznej między nimi, w związku z tym proces zapalny obejmuje równocześnie nos i zatoki przynosowe.

Ostre zapalenie zatok to infekcja, której objawy trwają nie dłużej niż 12 tygodni i ustępują całkowicie. Jest jednym z częściej spotykanych schorzeń zapalnych górnych dróg oddechowych u dzieci. Wymaga interdyscyplinarnego podejścia do zagadnień diagnostyki i leczenia, ponieważ istnieje duża różnorodność czynników sprzyjających wystąpieniu tej patologii i dlatego leży w kręgu zainteresowań pediatrów, alergologów i laryngologów.

Uwagi na temat rozwoju, anatomii i fizjologii zatok obocznych nosa

Dziecko rodzi się z zaznaczonymi zatokami sitowymi i szczękowymi. Szybki wzrost tych zatok obserwowany jest około 3. r. ż. Zatoka klinowa pojawia się w 3. r. ż. i rozwija do 12. r. ż. Najpóźniej, około 5.-6. r. ż. pojawia się zatoka czołowa, która rozwija się do 18. r. ż.

Zatoka szczękowa, przednie komórki sitowe oraz zatoka czołowa uchodzą systemem wąskich szczelin w przewodzie nosowym środkowym, pod małżowiną nosową środkową w tak zwanym kompleksie ujściowo-przewodowym, który anatomicznie związany jest z sitowiem przednim. Zatoka klinowa i komórki sitowe tylne uchodzą w przewodzie nosowym górnym, powyżej małżowiny nosowej środkowej. Ujścia zatok, zwłaszcza komórek sitowych, mają niewielką średnicę 1-2 mm, w związku z czym ulegają łatwo zamknięciu, np. wskutek zmian zapalno-obrzękowych błony śluzowej nosa. Błona śluzowa wyścielająca zatoki oboczne nosa jest przedłużeniem błony śluzowej nosa i pokryta jest takim samym nabłonkiem wielowarstwowym urzęsionym. Skoordynowany ruch rzęsek nabłonka powoduje przesuwanie warstwy śluzu, w której zatopione są migawki, zawsze w kierunku naturalnego ujścia zatoki. Sprawny transport śluzowo-rzęskowy jest jednym z najważniejszych elementów obronnych dróg oddechowych człowieka.

Patofizjologia zapalenia zatok

Prawidłowa czynność zatok wymaga zachowania funkcji wentylacji i drenażu. Zależą one od drożności ujść naturalnych zatok oraz od sprawności transportu śluzowo-rzęskowego. Upośledzenie któregokolwiek z tych elementów wyzwala szereg zmian patologicznych kończących się rozwojem zapalenia zatok. Najczęściej na początku dochodzi do zamknięcia ujścia naturalnego zatoki. Powoduje to retencję śluzu w jej świetle oraz powstanie podciśnienia wskutek szybkiego wchłonięcia powietrza. Podciśnienie w zatokach sprzyja wnikaniu do nich obecnych w nosie drobnoustrojów, np. w czasie kichania czy wydmuchiwania nosa. Rozwój zakażenia w świetle zatoki powoduje uszkodzenie nabłonka migawkowego oraz niekorzystne zmiany w składzie śluzu, co jeszcze bardziej upośledza procesy oczyszczania i podtrzymuje stan zapalny.

Czynniki sprzyjające wystąpieniu zapalenia zatok

Najczęstszymi czynnikami sprzyjającymi rozwojowi zapalenia zatok u dzieci są:

• Infekcje wirusowe górnych dróg oddechowych. W czasie ostrego, wirusowego nieżytu nosa dochodzi do zapalnego obrzęku błony śluzowej nosa, który upośledza drożność ujść zatok, co może zakończyć się rozwojem zapalenia zatok. Ponieważ infekcje wirusowe występują u dzieci 6 do 8 razy w roku, nie dziwi fakt częstego występowania zapalenia zatok w wieku dziecięcym.
  
• Alergiczny nieżyt nosa. Ocenia się, że u 10-15% dzieci poniżej 16. r. ż. rozpoznawany jest alergiczny całoroczny lub sezonowy nieżyt nosa. Alergia sprzyja powstaniu ostrego lub nawracającego zapalenia zatok u dzieci wskutek podtrzymywania zmian zapalno-obrzękowych w błonie śluzowej nosa.
  
• Zmiany anatomiczne: zarośnięcie nozdrzy tylnych, skrzywienie przegrody nosa oraz odmienności w budowie bocznej ściany nosa w obrębie kompleksu ujściowo-przewodowego, które mogą wpływać niekorzystnie na drożność ujść zatok przynosowych.
  
• Przerost migdałka gardłowego powodujący upośledzenie drożności nosa.
  
• Schorzenia ogólnoustrojowe, takie jak mukowiscydoza, niedobory immunologiczne oraz zespoły dyskinetycznych rzesek.
  
• Refluks żołądkowo-przełykowy.
  

Mikrobiologia

Niezwykle ważna jest znajomość patogenów najczęściej występujących w zapaleniu zatok, ponieważ w codziennej praktyce lekarskiej wyboru antybiotyku dokonuje się empirycznie. Ostre zapalenie najczęściej wywołują:

• Streptococcus pneumoniae (20-40%),
  
• Hemofilus influenzae (20-30%),
  
• Moraxella catarrhalis (ok. 10%),
  
• pozostałe (10-20%): Streptococcus pyogenes, Staphylococcus aureus, Pseudomonas aeruginosa.
  

W ostrych stanach nie izoluje się bakterii beztlenowych. Są one charakterystyczne dla przewlekłych zapaleń zatok. U dzieci z niedoborami immunologicznymi infekcja może być wywołana przez grzyby: Aspergillus sp., Rhizopus sp., Fusarium sp.

Określenie czynnika etiologicznego zakażenia jest możliwe przez pobranie materiału do badania bakteriologicznego bezpośrednio z zatoki szczękowej poprzez punkcję zatoki lub z przewodu nosowego środkowego z okolicy ujścia zatok. Wymazy z nosa i gardła nie mają istotnego znaczenia w określeniu czynnika etiologicznego zakażenia.

Objawy

Ostre zapalenie zatok jest chorobą o bardzo różnym nasileniu objawów. Najczęściej występuje jako przedłużająca się ponad 10 dni infekcja górnych dróg oddechowych o umiarkowanym lub łagodnym nasileniu objawów, ale może także mieć postać ciężkiej infekcji wymagającej intensywnego leczenia w warunkach szpitalnych.

W ostrym zapaleniu zatok o łagodnym przebiegu występuje:

• wydzielina z nosa o charakterze surowiczym, śluzowym lub śluzowo-ropnym,
  
• upośledzenie drożności nosa,
  
• kaszel,
  
• bóle głowy i/lub twarzy,
  
• umiarkowana gorączka lub stany podgorączkowe.
  

Ostre zapalenie zatok o ciężkim przebiegu charakteryzuje:

• ropna wydzielina z nosa,
  
• znacznego stopnia upośledzenie drożności nosa,
  
• dotkliwy ból głowy i/lub twarzy,
  
• obrzęk powiek,
  
• gorączka powyżej 39°C.
  

Rozpoznanie

(...)