Służba Zdrowia - strona główna
SZ nr 1–8/2018
z 18 stycznia 2018 r.

Stuknij na okładkę, aby przejść do spisu treści tego wydania


>>> Wyszukiwarka leków refundowanych


Jelita winne otyłości?

Anna Kołodziejska

Rola jelit nie ogranicza się wyłącznie do pasażu treści pokarmowej i absorpcji składników odżywczych. Obejmuje ona rozliczne funkcje i może mieć ogromne znaczenie jako źródło zaburzeń metabolicznych. Czy lecząc otyłość, powinno się uwzględniać również jelita, poszukując zaburzeń w ich pracy?

Zespół metaboliczny i składające się na niego komponenty, takie jak otyłość brzuszna, hiperglikemia, dyslipidemia oraz nadciśnienie tętnicze, stanowią poważny czynnik ryzyka rozwoju cukrzycy, chorób sercowo-naczyniowych, a w konsekwencji przedwczesnego zgonu. Przewód pokarmowy oraz jego czynność hormonalna rzadko uwzględniane są jako istotny element rozwoju chorób metabolicznych. Jak pokazują wyniki badań – zupełnie niesłusznie. Otyłość powinno się rozpatrywać jako konsekwencję m.in. utrudnionego uwalniania hormonów sygnalizujących uczucie sytości, za co odpowiedzialne są między innymi właśnie jelita. Poza tym za gromadzenie nadmiernych ilości tkanki tłuszczowej obarcza się winą zmniejszone poposiłkowe wydatkowanie energii. Udowodniono bezpośredni wpływ jelit na wzrost ryzyka rozwoju cukrzycy. Z jednej strony, w przypadku zmian w śluzówce dróg pokarmowych i jej niepełnej szczelności, przedostające się bezpośrednio do krwi antygeny mają zdolność wywoływania uogólnionej reakcji zapalnej, co zwiększa ryzyko rosnącej oporności na insulinę. Z drugiej strony ograniczona odpowiedź komórek na inkretynę (hormon sytości) prowadzi do hiperglikemii. Skład mikroflory jelitowej bez wątpienia w wysokim stopniu powiązany jest z regulacją metabolizmu oraz zagrożeniem otyłości i chorobami metabolicznymi w przypadku zaburzeń w jego składzie. Podkreśla się też znaczenie współpracy przewodu pokarmowego oraz nerek w regulacji stężenia bogatych w trójglicerydy chylomikronów we krwi i patofizjologii nadciśnienia oraz miażdżycy. Wyniki niektórych badań wciąż pozostają niewyjaśnione, jednak nie ulega wątpliwości rola jelit, a w tym ich czynności hormonalnej, składu flory bakteryjnej i budowy w rozwoju chorób metabolicznych. Na podstawie rezultatów licznych eksperymentów wysnuwa się wnioski dotyczące chirurgii bariatrycznej i zasadności uznania jej jako standardowego postępowania w leczeniu cukrzycy typu drugiego (insulinoniezależnej). Dotyczyć by to miało pacjentów otyłych, których indeks masy ciała (BMI) wskazuje wartości powyżej 35k g/m2. Udowodniono, że regulacja przemiany materii, w tym redukcja hiperglikemii i stabilizacja ciśnienia tętniczego krwi, obserwowane są niemal natychmiast po przeprowadzeniu leczenia operacyjnego, co tylko w niewielkim zakresie odpowiada zmianom wynikającym z redukcji masy ciała. Sugeruje się nawet, aby zabiegi z zakresu chirurgii bariatrycznej określać mianem „chirurgii metabolicznej” dla podkreślenia podstawowej korzyści, jaką jest nie tyle samo leczenie otyłości, ale przede wszystkim poprawa przemiany materii, w tym w szczególności redukcja insulinooporności.


Komunikacja jelita–mózg

Po spożyciu posiłku układ pokarmowy m.in. poprzez mechanoreceptory odbierające sygnały zmiany objętości zawartości żołądka rejestruje napływ składników odżywczych. Przyjmowanie pokarmu, trawienie i wchłanianie regulowane jest przez neurohormonalne sprzężenie zwrotne. Jako pierwszy element układanki odkryta została sekretyna – hormon wydzielany przez błonę śluzową dwunastnicy. Następnie opisywano pozostałe drogi przekazywania bodźców z układu pokarmowego. Część z nich przesyła sygnały do ośrodkowego układu nerwowego za pośrednictwem krwi, a także poprzez aktywacje nerwu błędnego i nerwów czuciowych jelit. Hormony wydzielane przez tkanki żołądka oraz jelit mogą działać oddzielnie lub we współpracy z mechanizmami nerwowymi sterować pracą tak lokalnych, jak i odległych tkanek. W rezultacie kontrola przyjmowania pokarmów rozpoczyna się przez mechaniczną aktywację zakończeń nerwowych, a także odbiór sygnałów dotyczących wzrostu stężeń składników odżywczych w przewodzie pokarmowym, skąd dalej przekazywana jest do mózgu. Innym przykładem może być hormon cholecystokinina, wydzielany przez ścianę jelit w odpowiedzi na spożycie wysokoenergetycznego, bogatego w kwasy tłuszczowe pożywienia. Cholecystokinina odpowiada za obkurczenie pęcherzyka żółciowego i wyrzut treści ułatwiającej emulgowanie tłuszczów. Poza tym stanowi sygnał sytości dla podwzgórza i uznawana jest za hormon anoreksygenny, a jego dożylne podanie przed rozpoczęciem posiłku ogranicza ilość przyjętego pokarmu. Funkcjonowanie wyżej wymienionych szlaków sygnałowych może być zaburzone u pacjentów leczonych z powodu otyłości. Dowodem na rolę jelit jako organu endokrynologicznie czynnego potwierdzają pozytywne rezultaty osiągane dzięki terapii metodą chirurgii bariatrycznej.


Jelita a wydatek energetyczny

Podstawową funkcją przewodu pokarmowego jest dostarczanie organizmowi energii do pokrycia bieżących potrzeb lub magazynowania w postaci tkanki tłuszczowej. W czasie spoczynku do trzewi dopływa około trzydziestu procent krwi wyrzucanej przez mięsień sercowy, z czego większość przepływa przez jelita. Ta imponująca objętość przepływu krwi zwiększa się jeszcze bardziej po posiłku. Skupiając się na podstawowych zadaniach układu pokarmowego, zapomina się, że poza pożytkowaniem energii na trawienie i wchłanianie substancji odżywczych, zużywa on sporą ilość kalorii potrzebnych do podtrzymania swoich funkcji. Szacuje się, że jelita pochłaniają nawet jedną piątą energii pozyskanej z posiłku. Tylko część pozyskiwana jest bezpośrednio z wchłoniętych składników odżywczych. Termogenezę poposiłkową – jak przyjęto określać zjawisko przyspieszenia tempa metabolizmu i zwiększenia wydatku energetycznego organizmu po spożyciu posiłku – obserwowano od dawna. W przeszłości tłumaczono mechanizm wzmożoną pracą mięśniówki gładkiej podczas trawienia i wchłaniania. Obecnie sugeruje się rolę, jaką w poposiłkowej termogenezie odgrywa wydzielanie insuliny przez komórki beta trzustki oraz zwiększenie napięcia we współczulnym układzie nerwowym przewodzącym impulsy do odległych okolic ciała.

W przeprowadzanym na szczurach eksperymencie udowodniono, iż aplikacja cząsteczek kwasów tłuszczowych bezpośrednio do dwunastnicy aktywuje nerw błędny. Ten z kolei, doprowadzając impulsy do ośrodkowego układu nerwowego, podnosi metabolizm cieplny na drodze odruchu jelita–mózg–brunatna tkanka tłuszczowa. Istnieje duże prawdopodobieństwo istnienia analogicznego mechanizmu u ludzi – zwłaszcza jeśli zważać na doniesienia potwierdzające obecność tkanki tłuszczowej brunatnej nie tylko u dzieci. Rola jelit w sterowaniu termogenezą i wydatkiem energetycznym całego ciała może mieć większe znaczenie, niż się dotychczas wydawało. Przeprowadzając badania na pacjentach poddanych operacji bariatrycznej metodą wyłączenia żołądkowego z wytworzeniem pętli Roux (zabieg uznawany za podstawę w chirurgicznym leczeniu otyłości olbrzymiej), zaobserwowano efekt w postaci znacznego nasilenia termogenezy poposiłkowej. Segment jelita odpowiadający za pasaż treści żołądkowej wchodzi w stan hiperproliferacji. W wyniku pokrycia zapotrzebowania energetycznego wydatkowanego podczas replikacji komórek nabłonka dochodzi do wzrostu wykorzystania glukozy pochodzącej bezpośrednio ze światła jelita, jak również z puli dostarczanej naczyniami krwionośnymi. Tempo wykorzystania glukozy w pętli Roux jest do tego stopnia intensywne, że pozwala osiągnąć poprawę w zakresie kontroli glikemii. Rozważa się wprawdzie kwestie, na ile jelita są w stanie absorbować materiał energetyczny z sieci naczyń krwionośnych i czy obserwowany efekt w postaci normalizacji stężenia cukru w surowicy nie wynika wyłącznie z wykorzystania substratów obecnych w trawionym pokarmie. Nie ulega jednak wątpliwości, że zjawisko występuje i że śluzówka jelit może odgrywać istotną rolę w regulowaniu masy ciała oraz glikemii.


Mikroflora bakteryjna jelit

Omawiając zapotrzebowanie energetyczne jelit i jego znaczenie w redukcji otyłości, trudno jest nie uwzględnić znaczenia mikroorganizmów kolonizujących ten odcinek układu pokarmowego. Zwłaszcza zważywszy na ich niebagatelną ilość, szacowaną w niektórych opracowaniach nawet na 1 do 1,5 kg masy samych bakterii. Również one przyczyniają się do ograniczenia kaloryczności przyjmowanych posiłków, wykorzystując składniki odżywcze transportowane w kierunku odbytnicy. Naukowcy sugerują, że liczne funkcje realizowane przez florę fizjologiczną jelit wciąż oczekują odkrycia. Bardzo prawdopodobne, że niektóre z wytwarzanych przez bakterie substancji wykorzystywane są przez organizm jako substraty lub czynniki biorące udział w regulowaniu przemian metabolicznych organizmu gospodarza. Jednocześnie operacje bariatryczne mogą mieć znaczenie w pozytywnym modulowaniu składu mikroflory jelitowej. Przypuszczenia te znalazły potwierdzenie w testach przeprowadzanych na myszach laboratoryjnych.

Eksperyment wykonano po uprzednim podzieleniu gryzoni na trzy grupy. U osobników reprezentujących pierwszą z nich wykonano chirurgiczną modyfikację kierunku pasażu jelitowego odpowiadającą operacji bariatrycznej z wytworzeniem pętli Roux u ludzi. Myszy reprezentujące drugą grupę eksponowano na działanie niskich temperatur, natomiast u pozostałych podjęto działania zmierzające do absolutnego wyjałowienia układu pokarmowego. Dwie pierwsze grupy stanowiły dawców bakterii jelitowych dla pozbawionych własnej mikroflory biorców. W wyniku transplantacji pobranego od myszy poddanych operacji bariatrycznej stolca, u biorców obserwowano zmniejszenie tendencji do odkładania tkanki tłuszczowej. Efektem kolonizacji jałowych wcześniej jelit przez bakterie pozyskane od gryzoni hodowanych w warunkach niskiej temperatury otoczenia był wzrost insulinowrażliwości. Zauważono także przekształcanie części białej tkanki tłuszczowej w brunatną, co wiązało się ze wzrostem wydatku energetycznego wobec nasilonej termogenezy.
Analizując wyniki eksperymentu, trudno nie zgodzić się z tezą, że mikroflora jelitowa oraz same jelita pełnią niebagatelną rolę w regulacji tempa i przebiegu przemian metabolicznych całego organizmu, a w przypadku zaburzeń mogą stanowić wciąż niedoceniane źródło otyłości.




Najpopularniejsze artykuły

Astronomiczne rachunki za leczenie w USA

Co roku w USA ponad pół miliona rodzin ogłasza bankructwo z powodu horrendalnie wysokich rachunków za leczenie. Bo np. samo dostarczenie chorego do szpitala może kosztować nawet pół miliona dolarów! Prezentujemy absurdalnie wysokie rachunki, jakie dostają Amerykanie. I to mimo ustawy, która rok temu miała zlikwidować zjawisko szokująco wysokich faktur.

Wołanie o profilaktykę

Z dr. n. med. Krzysztofem Walczewskim, ordynatorem oddziału psychiatrii w Szpitalu Klinicznym im. dr. Józefa Babińskiego SP ZOZ w Krakowie i autorem programu profilaktyki depresji w woj. małopolskim „Wyprzedzić smutek” rozmawia Katarzyna Cichosz.

Rozmawiajmy o bezpieczeństwie lekowym

Nie milkną komentarze po opublikowaniu projektu nowelizacji ustawy refundacyjnej. W różnych aspektach i różnym tonie wypowiadało się na jego temat wiele środowisk. Ostatnio głos zabrały organizacje branżowe, zrzeszające podmioty branży farmaceutycznej.

Rzeczpospolita bezzębna

Polski trzylatek statystycznie ma aż trzy zepsute zęby. Sześciolatki mają próchnicę częściej niż ich rówieśnicy w Ugandzie i Wietnamie. Na fotelu dentystycznym ani razu w swoim życiu nie usiadł co dziesiąty siedmiolatek. Statystyki dotyczące starszych napawają grozą: 92 proc. nastolatków i 99 proc. dorosłych ma próchnicę. Przeciętny Polak idzie do dentysty wtedy, gdy nie jest w stanie wytrzymać bólu i jest mu już wszystko jedno, gdzie trafi.

Kongres Zdrowia Publicznego 2022

W jakiej sytuacji po bez mała trzech latach pandemii znajduje się system ochrony zdrowia w Polsce? Co ze zdrowiem publicznym, poddanym przeciążeniom pandemii COVID-19 oraz skutków wojny w Ukrainie? Czy możliwe jest funkcjonowanie i zarządzanie wrażliwym dobrem, którym jest zdrowie i życie, w warunkach permanentnego kryzysu? Te, i nie tylko te, pytania mocno wybrzmiewały podczas IX Kongresu Zdrowia Publicznego (8–9 grudnia, Warszawa).

Reforma systemu psychiatrii zbacza z wyznaczonego kursu

Rozmowa z Markiem Balickim, byłym pełnomocnikiem ministra zdrowia ds. reformy psychiatrii dorosłych i byłym kierownikiem biura ds. pilotażu Narodowego Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego na lata 2017–2022, ministrem zdrowia w latach 2003 oraz 2004–2005.

50 lat krakowskiej kardiochirurgii dziecięcej

Krakowska kardiochirurgia dziecięca w Uniwersyteckim Szpitalu Dziecięcym w Krakowie-Prokocimiu zajmuje się leczeniem wrodzonych wad serca u dzieci i młodzieży z całej Polski, a także z zagranicy. Ma na swoim koncie wiele sukcesów. W 2010 r. Klinika została uznana za najlepszą w plebiscycie ośrodków kardiochirurgii dziecięcej i otrzymała dyplom i nagrodę tygodnika „Newsweek” za zajęcie I miejsca w Polsce. W 2013 r. Klinikę Kardiochirurgii Dziecięcej w Krakowie wyróżniono pierwszą lokatą dla najlepszego ośrodka medycznego w kraju i „Złotym Skalpelem” przyznawanym przez redakcję „Pulsu Medycyny”. Powtórnie „Złoty Skalpel” przyznano jej w 2016 r. W tym roku obchodzi jubileusz 50-lecia.

Ciemna strona eteru

Zabrania się sprzedaży eteru etylowego i jego mieszanin – stwierdzał artykuł 3 uchwalonej przez sejm ustawy z dnia 22 czerwca 1923 r. w przedmiocie substancji i przetworów odurzających. Nie bez kozery, gdyż, jak podawały statystyki, aż 80 proc. uczniów szkół narkotyzowało się eterem. Nauczyciele bili na alarm – używanie przez dzieci i młodzież eteru prowadzi do ich otępienia. Lekarze wołali – eteromania to zguba dla organizmu, prowadzi do degradacji umysłowej, zaburzeń neurologicznych, uszkodzenia wątroby. Księża z ambon przestrzegali – eteryzowanie się nie tylko niszczy ciało, ale i duszę, prowadząc do uzależnienia.

Leki, patenty i przymusowe licencje

W nowych przepisach przygotowanych przez Komisję Europejską zaproponowano wydłużenie monopolu lekom, które odpowiedzą na najpilniejsze potrzeby zdrowotne. Ma to zachęcić firmy farmaceutyczne do ich produkcji. Jednocześnie Komisja proponuje wprowadzenie przymusowego udzielenia licencji innej firmie na produkcję chronionego leku, jeśli posiadacz patentu nie będzie w stanie dostarczyć go w odpowiedniej ilości w sytuacjach kryzysowych.

Problem nie zawsze rozumiany

Z Ewą Jędrys, prezes Fundacji Pomocy Chorym Psychicznie im. Tomasza Deca w Krakowie rozmawia Katarzyna Cichosz.

Minister bez żadnego trybu

Adam Niedzielski „jedynką” na poznańskiej liście PiS? Pod koniec 2022 roku minister zdrowia zadeklarował, że przygotowuje się do startu w jesiennych wyborach parlamentarnych. Powód? Poselski mandat i obecność w sejmie przekładają się, zdaniem Niedzielskiego, na większą skuteczność w przeprowadzaniu kluczowych decyzji. Skoro już o skuteczności mowa…

Różne oblicza zakrzepicy

Choroba zakrzepowo-zatorowa, potocznie nazywana zakrzepicą to bardzo demokratyczne schorzenie. Nie omija nikogo. Z jej powodu cierpią politycy, sportowcy, aktorzy, prawnicy. Przyjmuje się, że zakrzepica jest trzecią najbardziej rozpowszechnioną chorobą układu krążenia.

Wczesny hormonozależny rak piersi – szanse rosną

Wczesny hormonozależny rak piersi u ponad 30% pacjentów daje wznowę nawet po bardzo wielu latach. Na szczęście w kwietniu 2022 roku pojawiły się nowe leki, a więc i nowe możliwości leczenia tego typu nowotworu. Leki te ograniczają ryzyko nawrotu choroby.

Pokonać strach przed stratą dziecka

Z Katarzyną Wolską, naszą redakcyjną koleżanką i mamą małej Tosi, rozmawia Martyna Tomczyk.

Leczenie wspomagające w przewlekłym zapaleniu prostaty

Terapia przewlekłego zapalenia stercza zarówno postaci bakteryjnej, jak i niebakteryjnej to duże wyzwanie. Wynika to między innymi ze słabej penetracji antybiotyków do gruczołu krokowego, ale także z faktu utrzymywania się objawów, mimo skutecznego leczenia przeciwbakteryjnego.

Czym są diagnozy pielęgniarskie?

Rozmowa z dr hab. n. o zdr., mgr piel. Aleksandrą Gaworską-Krzemińską, dyrektorem Instytutu Pielęgniarstwa i Położnictwa, prodziekan Wydziału Nauk o Zdrowiu Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, konsultantem wojewódzkim w dziedzinie pielęgniarstwa.




bot