Służba Zdrowia - strona główna
SZ nr 9–16/2017
z 16 lutego 2017 r.

Stuknij na okładkę, aby przejść do spisu treści tego wydania


>>> Wyszukiwarka leków refundowanych


Małoletni u lekarza

Szymon Rajski

Podstawowym prawem pacjenta jest prawo do wyrażenia zgody na udzielenie świadczeń zdrowotnych. Zasada ta nie budzi żadnych wątpliwości w momencie, gdy w gabinecie lekarskim pojawia się osoba dorosła, która może osobiście składać odpowiednie oświadczenia. Problem stanowić może udzielenie świadczenia zdrowotnego małoletniemu.

Analizując problem małoletnich u lekarza, w pierwszej kolejności trzeba odnieść się do prawa pacjenta do uzyskania informacji o swoim stanie zdrowia, które jest bezpośrednio związane z jego uprawnieniami w zakresie wyrażania zgody na udzielanie świadczeń zdrowotnych.

Pacjent powinien być należycie oraz w sposób przystępny poinformowany o swoim stanie zdrowia, proponowanych metodach diagnostycznych, także w zakresie ewentualnych następstw zastosowania bądź zaniechania zastosowania wskazanych metod oraz o wynikach leczenia i rokowaniach.

Właściwe udzielenie informacji ma kluczowe znaczenie dla wyrażenia przez pacjenta zgody na świadczenie zdrowotne, gdyż zgodnie z przepisami, zgoda lub jej odmowa może zostać sformułowana przez pacjenta jedynie po uzyskaniu wszystkich wyżej wymienionych informacji. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na orzeczenie Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 15 stycznia 2014 roku, sygnatura akt I ACa 922/13, w którym sąd wyraźnie stwierdził, że zgoda pacjenta jest prawem do decydowania o sobie, zatem trzeba ją odnosić do zgody pacjenta należycie poinformowanego. W przypadku gdy pacjentem jest osoba małoletnia, zakres udzielanych informacji jest inny niż dla pacjentów pełnoletnich. Osoba małoletnia, która nie ukończyła 16 lat, może uzyskać jedynie taki pakiet informacji, który jest potrzebny do prawidłowego przebiegu procesu diagnostycznego lub terapeutycznego, a pełną skalę informacji w takiej sytuacji powinien uzyskać ustawowy przedstawiciel małoletniego pacjenta.

W odniesieniu do osób małoletnich, prawo przewiduje dwie możliwe sytuacje, w których odrębnie zostały uregulowane zasady wyrażania zgody na udzielanie świadczeń zdrowotnych takim pacjentom. Po pierwsze – sytuacja, kiedy konieczne jest przeprowadzenie leczenia lub diagnostyki o podwyższonym ryzyku, po drugie sytuacja, w której potrzebna jest zgoda zwykła.

Pojęcie małoletniego oraz ustawowego przedstawiciela

Dla rozróżnienia dwóch wskazanych wyżej sytuacji, istotne jest określenie pojęcia małoletniego oraz ustawowego przedstawiciela.

W świetle prawa polskiego małoletnia jest osoba, które nie ukończyła 18. roku życia. Jednak przepisy wskazują, że momentem uzyskania uprawnienia do wyrażenia zgody w swoim imieniu, jest ukończenie 16. roku życia. Małoletni, który nie ukończył 16 lat, nie może więc sam decydować o przebiegu leczenia. W przypadku konieczności podjęcia decyzji w tym zakresie, wszystkie oświadczenia składają przedstawiciele ustawowi.

Sytuacja zmienia się, kiedy małoletni pacjent ukończył 16. rok życia. W tym przypadku zgodę na świadczenie zdrowotne, oprócz przedstawiciela ustawowego, musi wyrazić także małoletni. W dodatku może on sprzeciwić się decyzji przedstawiciela ustawowego.

Zgodnie z prawem, przedstawicielem ustawowym małoletniego są rodzice, a także przysposabiający opiekun lub kurator. Zgoda na wykonanie badania pacjenta małoletniego może także zostać wyrażona przez opiekuna faktycznego, czyli osobę, która bez obowiązku ustawowego sprawuje stałą opiekę nad pacjentem. Opiekunem faktycznym może być między innymi babcia lub dziadek małoletniego, ale także osoba niespokrewniona, jak na przykład sąsiad.

Procedura udzielenia zgody zwykłej

W momencie gdy pojawia się potrzeba przeprowadzenia badania lub udzielenia świadczenia zdrowotnego małoletniemu, w pierwszej kolejności trzeba ustalić, w jakim wieku jest pacjent.

Jeżeli nie ukończył on 16. roku życia, sytuacja jest jednoznaczna – zgodę musi wyrazić jego przedstawiciel ustawowy. Wobec tego, skoro przedstawicielami ustawowymi małoletniego są w pierwszej kolejności rodzice, właśnie oni powinni udzielić właściwej deklaracji w imieniu dziecka.

Zasadą jest, że władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom i każde z nich jest uprawnione do jej wykonywania. Jednak w sprawach istotnych, rodzice muszą podejmować decyzje wspólnie, a jedną z takich istotnych spraw jest decyzja o leczeniu dziecka. Dlatego też prawidłowe udzielenie zgody na wykonanie świadczenia zdrowotnego małoletniemu wymaga złożenia oświadczenia przez oboje rodziców. W sytuacji, w której zgodę wyraża jedynie jeden z rodziców, podczas gdy drugi nie zezwala na poddanie dziecka leczeniu, decyzję wydaje sąd opiekuńczy. Udzielenie zgody na wykonanie świadczenia zdrowotnego pacjentowi małoletniemu, który ukończył 16 lat, jest procedurą bardziej skomplikowaną.

W takim przypadku konieczne jest nie tylko uzyskanie zgody przedstawicieli ustawowych, ale także samego małoletniego. W sytuacjach gdy małoletni pacjent sprzeciwia się czynnościom medycznym wbrew zgodzie jego przedstawicieli ustawowych, bądź też gdy przedstawiciele ustawowi odmawiają wydania zgody, ewentualne zezwolenie na dokonanie czynności medycznych wydaje sąd opiekuńczy. Zgoda sądu opiekuńczego jest konieczna także wtedy, gdy małoletni nie ma przedstawiciela ustawowego ani opiekuna faktycznego lub gdy nie ma możliwości skontaktowania się z nimi.

Odrębnym zagadnieniem w przypadku udzielania zgody na świadczenia medyczne jest jej forma. Zgoda na udzielenie świadczenia medycznego u małoletniego pacjenta, w sytuacji gdy świadczenie to nie pociąga za sobą podwyższonego ryzyka, może być wyrażona ustnie albo w sposób dorozumiany, czyli poprzez zachowanie, które w sposób niebudzący wątpliwości wskazuje na wolę wyrażenia takiej zgody.

Zgoda na zabieg w sytuacji podwyższonego ryzyka

W przypadkach podwyższonego ryzyka dla zdrowia małoletniego, powstałego w wyniku np.: zabiegu operacyjnego prawo przewiduje specjalną procedurę.

W przypadku wyrażenia zgody w warunkach podwyższonego ryzyka, obowiązują podobne zasady, jak w przypadku zgody zwykłej. Istnieje tu jednak kilka zasadniczych różnic.

Główną różnicą jest forma wyrażanej zgody – w przypadkach o podwyższonym niebezpieczeństwie, oświadczenie powinno zostać złożone w formie pisemnej. W sytuacji, gdy pacjent małoletni ukończył 16 lat, uzyskana musi być pisemna zgoda zarówno pacjenta, jak również przedstawiciela ustawowego, natomiast jeśli małoletni nie ukończył 16. roku życia, zgodę pisemną wyrażają przedstawiciele ustawowi.


Czy można udzielić pełnomocnictwa do wyrażenia zgody na zabieg podwyższonego ryzyka?

Od lat w środowiskach prawniczych i lekarskich trwała ożywiona dyskusja na temat możliwości udzielenia pełnomocnictwa do wyrażenia zgody na zabieg podwyższonego ryzyka. Tą kwestią zajął się również Sąd Najwyższy (syg. Akt III CZP 19/15), który zmienił dotychczasowy sposób pojmowania roli przedstawiciela ustawowego w procesie wyrażenia zgody na zabieg małoletniego pacjenta w warunkach podwyższonego ryzyka. Zgodnie z tym orzeczeniem, przedstawiciel ustawowy małoletniego dziecka może udzielić pełnomocnictwa do złożenia oświadczenia o wyrażeniu zgody na wykonanie zabiegu lub zastosowanie metody leczenia stwarzających podwyższone ryzyko dla zdrowia małoletniego. Wątpliwości w tym zakresie budzi fakt, że regułą jest osobiste wykonywanie władzy rodzicielskiej przez rodziców małoletnich, natomiast na gruncie wskazanej uchwały, mogą oni delegować pełnomocników do decydowania o istotnych dla małoletniego kwestiach, tj. przebiegu leczenia. Co więcej, w uzasadnieniu uchwały wskazano, że pełnomocnictwa te mogą obejmować nie tylko poszczególne czynności, ale również mogą mieć charakter rodzajowy, gdy przebieg leczenia jest dłuższy.

W związku z tym, że podwyższone ryzyko dla zdrowia występuje najczęściej w sytuacjach zagrożenia życia, kiedy wydanie ewentualnej zgody dla dobra pacjenta musi zostać udzielone w krótkim czasie, lekarze mają w tym zakresie szczególnie uprawnienia. Po pierwsze, w przypadku, gdy przedstawiciele ustawowi małoletniego pacjenta nie wyrażają zgody na zabieg, a jego nieprzeprowadzenie mogłoby skutkować utratą przez pacjenta życia lub ciężkim uszkodzeniem ciała, lekarz może wystąpić bezpośrednio do sądu opiekuńczego o udzielenie potrzebnej zgody. Ponadto, jeżeli upływ czasu związany z oczekiwaniem na wyrażenie zgody przez przedstawiciela ustawowego małoletniego pacjenta lub wydaniem przez sąd opiekuńczy zezwolenia na wykonanie zabiegu, mógłby doprowadzić do utraty przez pacjenta życia lub ciężkiego uszkodzenia ciała, lekarz może dokonać zabiegu bez zgody przedstawiciela oraz bez zezwolenia sądu.




Podstawa prawna:

Ustawa z dnia 6 listopada 2008 roku o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz.U. 2009 Nr 52 poz. 417 z późniejszymi zmianami);
Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 roku o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 1997 Nr 28 poz. 152 z późniejszymi zmianami).




Najpopularniejsze artykuły

Ciemna strona eteru

Zabrania się sprzedaży eteru etylowego i jego mieszanin – stwierdzał artykuł 3 uchwalonej przez sejm ustawy z dnia 22 czerwca 1923 r. w przedmiocie substancji i przetworów odurzających. Nie bez kozery, gdyż, jak podawały statystyki, aż 80 proc. uczniów szkół narkotyzowało się eterem. Nauczyciele bili na alarm – używanie przez dzieci i młodzież eteru prowadzi do ich otępienia. Lekarze wołali – eteromania to zguba dla organizmu, prowadzi do degradacji umysłowej, zaburzeń neurologicznych, uszkodzenia wątroby. Księża z ambon przestrzegali – eteryzowanie się nie tylko niszczy ciało, ale i duszę, prowadząc do uzależnienia.

Rzeczpospolita bezzębna

Polski trzylatek statystycznie ma aż trzy zepsute zęby. Sześciolatki mają próchnicę częściej niż ich rówieśnicy w Ugandzie i Wietnamie. Na fotelu dentystycznym ani razu w swoim życiu nie usiadł co dziesiąty siedmiolatek. Statystyki dotyczące starszych napawają grozą: 92 proc. nastolatków i 99 proc. dorosłych ma próchnicę. Przeciętny Polak idzie do dentysty wtedy, gdy nie jest w stanie wytrzymać bólu i jest mu już wszystko jedno, gdzie trafi.

Astronomiczne rachunki za leczenie w USA

Co roku w USA ponad pół miliona rodzin ogłasza bankructwo z powodu horrendalnie wysokich rachunków za leczenie. Bo np. samo dostarczenie chorego do szpitala może kosztować nawet pół miliona dolarów! Prezentujemy absurdalnie wysokie rachunki, jakie dostają Amerykanie. I to mimo ustawy, która rok temu miała zlikwidować zjawisko szokująco wysokich faktur.

ZUS zwraca koszty podróży

Osoby wezwane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych do osobistego stawiennictwa na badanie przez lekarza orzecznika, komisję lekarską, konsultanta ZUS często mają do przebycia wiele kilometrów. Przysługuje im jednak prawo do zwrotu kosztów przejazdu. ZUS zwraca osobie wezwanej na badanie do lekarza orzecznika oraz na komisję lekarską koszty przejazdu z miejsca zamieszkania do miejsca wskazanego w wezwaniu i z powrotem. Podstawę prawną stanowi tu Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 31 grudnia 2004 r. (...)

50 lat krakowskiej kardiochirurgii dziecięcej

Krakowska kardiochirurgia dziecięca w Uniwersyteckim Szpitalu Dziecięcym w Krakowie-Prokocimiu zajmuje się leczeniem wrodzonych wad serca u dzieci i młodzieży z całej Polski, a także z zagranicy. Ma na swoim koncie wiele sukcesów. W 2010 r. Klinika została uznana za najlepszą w plebiscycie ośrodków kardiochirurgii dziecięcej i otrzymała dyplom i nagrodę tygodnika „Newsweek” za zajęcie I miejsca w Polsce. W 2013 r. Klinikę Kardiochirurgii Dziecięcej w Krakowie wyróżniono pierwszą lokatą dla najlepszego ośrodka medycznego w kraju i „Złotym Skalpelem” przyznawanym przez redakcję „Pulsu Medycyny”. Powtórnie „Złoty Skalpel” przyznano jej w 2016 r. W tym roku obchodzi jubileusz 50-lecia.

Wołanie o profilaktykę

Z dr. n. med. Krzysztofem Walczewskim, ordynatorem oddziału psychiatrii w Szpitalu Klinicznym im. dr. Józefa Babińskiego SP ZOZ w Krakowie i autorem programu profilaktyki depresji w woj. małopolskim „Wyprzedzić smutek” rozmawia Katarzyna Cichosz.

Leczenie wspomagające w przewlekłym zapaleniu prostaty

Terapia przewlekłego zapalenia stercza zarówno postaci bakteryjnej, jak i niebakteryjnej to duże wyzwanie. Wynika to między innymi ze słabej penetracji antybiotyków do gruczołu krokowego, ale także z faktu utrzymywania się objawów, mimo skutecznego leczenia przeciwbakteryjnego.

Protonoterapia. Niekończąca się opowieść

Ośrodek protonoterapii w krakowskich Bronowicach kończy w tym roku pięć lat. To ważny moment, bo o leczenie w Krakowie będzie pacjentom łatwiej. To dobra wiadomość. Zła jest taka, że ułatwienia dotyczą tych, którzy mogą za terapię zapłacić.

EBN, czyli pielęgniarstwo oparte na faktach

Rozmowa z dr n. o zdrowiu Dorotą Kilańską, kierowniczką Zakładu Pielęgniarstwa Społecznego i Zarządzania w Pielęgniarstwie w UM w Łodzi, dyrektorką Europejskiej Fundacji Badań Naukowych w Pielęgniarstwie (ENRF), ekspertką Komisji Europejskiej, Ministerstwa Zdrowia i WHO.

Leki, patenty i przymusowe licencje

W nowych przepisach przygotowanych przez Komisję Europejską zaproponowano wydłużenie monopolu lekom, które odpowiedzą na najpilniejsze potrzeby zdrowotne. Ma to zachęcić firmy farmaceutyczne do ich produkcji. Jednocześnie Komisja proponuje wprowadzenie przymusowego udzielenia licencji innej firmie na produkcję chronionego leku, jeśli posiadacz patentu nie będzie w stanie dostarczyć go w odpowiedniej ilości w sytuacjach kryzysowych.

Różne oblicza zakrzepicy

Choroba zakrzepowo-zatorowa, potocznie nazywana zakrzepicą to bardzo demokratyczne schorzenie. Nie omija nikogo. Z jej powodu cierpią politycy, sportowcy, aktorzy, prawnicy. Przyjmuje się, że zakrzepica jest trzecią najbardziej rozpowszechnioną chorobą układu krążenia.

Reforma systemu psychiatrii zbacza z wyznaczonego kursu

Rozmowa z Markiem Balickim, byłym pełnomocnikiem ministra zdrowia ds. reformy psychiatrii dorosłych i byłym kierownikiem biura ds. pilotażu Narodowego Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego na lata 2017–2022, ministrem zdrowia w latach 2003 oraz 2004–2005.

Endometrioza – wędrująca kobiecość

Podstępna, przewlekła i nieuleczalna. Taka jest endometrioza. Ta tajemnicza choroba ginekologiczna, badana od przeszło stu lat, nadal pozostaje dla lekarzy niewyjaśniona. Pomimo że występuje u kobiet coraz częściej, wciąż trudno określić mechanizm jej powstawania i rozwoju, a jej następstwa są poważne, prowadzą nawet do bezpłodności.

Edukacja zdrowotna w polskiej szkole

Edukacja zdrowotna ma trafić do szkół. Aby faktycznie zapobiegać chorobom, powinna spełniać szereg warunków, inaczej będzie tylko pozornym ruchem.

Zawał serca u osób młodych

Zawały serca przypisuje się zazwyczaj ludziom w starszym czy w średnim wieku. Niestety, prawda jest taka, że systematycznie rośnie liczba zawałów wśród ludzi młodych, co zazwyczaj ma bezpośredni związek z trybem życia, jaki prowadzą.

Gdy rozum śpi, budzi się bestia

Likantropia (z gr. lýkos – wilk i ánthropos – człowiek) to wiara w zdolność
przekształcania się ludzi w zwierzęta, zwłaszcza w wilki. Etymologię tego
terminu wywodzi się też od króla Arkadii – Likaona, który, jak opisuje
Owidiusz w Metamorfozach, został przemieniony w wilka, gdyż ośmielił się
podać Zeusowi ludzkie mięso – ciało własnego syna.




bot