Służba Zdrowia - strona główna
SZ nr 42–50/2013
z 13 czerwca 2013 r.

Stuknij na okładkę, aby przejść do spisu treści tego wydania


>>> Wyszukiwarka leków refundowanych


Dla kogo są maratony?

Halina Pilonis

Rosnąca popularność maratonów i chęć zmiany stylu życia stawiają przed medycyną nowe wyzwania. Pacjent, który decyduje się na sport, coraz częściej chce robić rzeczy ekstremalne bez względu na wiek i kondycję. Czy lekarze są na to przygotowani?



Kardiolodzy podkreślają, że aktywność fizyczna jest dla układu sercowo-naczyniowego zbawienna. Jednak nie są entuzjastami maratonów, bo to zbyt duży wysiłek dla serca, zwłaszcza, że wiele osób bierze w nich udział bez odpowiedniego przygotowania. Również ortopedzi zalecają ostrożność. Tymczasem liczba maratonów i ich uczestników wciąż rośnie.

Lekarz rodzinny z Zielonej Góry Robert Sapa mówi, że swoim pacjentom w wieku około 40 lat odradzałby udział w maratonie.

– Nie jestem zwolennikiem wyczynowego uprawiania sportu w czwartej dekadzie życia. Proponuję chorym coś, co nazywałbym raczej rehabilitacją, czyli wzmacnianiem gorsetu mięśniowego bez obciążania stawów – mówi. Innego zdania jest dr Robert Śmigielski, ortopeda i współwłaściciel jednej z najnowocześniejszych klinik ortopedycznych w Europie, lekarz wielu sławnych polskich sportowców.

– Kiedyś do kliniki w Szwajcarii, w której byłem na stażu, przyszedł 92-letni pacjent, który skarżył się na bóle nogi w czasie gry w tenisa. Chciałem mu powiedzieć, żeby w takim razie przestał grać, ale profesor pouczył mnie, że skoro nie potrafię pomóc, to powinienem to powiedzieć, a nie sugerować pacjentowi, żeby zmieniał swoje życie. Być może gra w tenisa to jedyna rzecz, która sprawia mu naprawdę przyjemność. Podobnie jest z maratonami – mówi.

Na pytanie, czy maratony są niebezpieczne, prof. Artur Mamcarz, kierownik III Kliniki Chorób Wewnętrznych i Kardiologii II Wydziału Lekarskiego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, były szef Sekcji Kardiologii Sportowej Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego, odpowiada, że statystyki pokazują, iż jeszcze parę lat temu liczba zatrzymań pracy serca zakończonych zgonem w trakcie maratonów wynosiła 1 na 50 tys. uczestników, dziś jest to 1 na 200 do 250 tys. uczestników.

– Przy czym liczba zatrzymań w zasadzie się nie zmieniła, zmniejszyła się za to liczba zgonów z tego powodu. Między innymi dzięki dostępnym na trasie maratonu defibrylatorom – wyjaśnia.

– Bieganie dla zdrowego organizmu nie jest szkodliwe, ale dla osób ze schorzeniami sercowo- naczyniowymi może być tak samo niebezpieczne jak wchodzenie po schodach czy stres w pracy. Problemem są pacjenci niezdiagnozowani, u których wady czy choroby ujawnią się dopiero podczas wzmożonego wysiłku – dodaje.

Diagnostyka przedmaratońska

Dziś wiek nie jest już barierą do wzięcia udziału w maratonie, bo wiemy, że 70-latkowie biegają maratony z bardzo dobrymi czasami. Dyskwalifikować mogą jedynie istotne problemy zdrowotne. Prof. Mamcarz wyjaśnia, że najlepiej przed rozpoczęciem przygotowań zrobić podstawowe badania krwi z oznaczeniem morfologii, poziomu cholesterolu i cukru, EKG oraz pomiar ciśnienia krwi. Ponieważ incydenty kardiologiczne podczas maratonu wynikają niekiedy z niewykrytych wad serca, dobrym dodatkowym badaniem jest echo serca. Jeśli jednak pacjent ma co najmniej umiarkowane ryzyko sercowo-naczyniowe, dobrze byłoby skierować go na testy wysiłkowe.

– Do poradni kardiologicznej trafił pacjent, który chciał przebadać się przed maratonem. Ku swojemu zdziwieniu dowiedział się, że ma bliznę w sercu po przebytym zawale, ciężkie komorowe zaburzenia rytmu oraz – jak się potem okazało – istotne zwężenie tętnicy wieńcowej. Można więc powiedzieć, że wizyta z powodu maratonu uratowała mu życie – opowiada prof. Mamcarz.

Lekarz i maratończyk Mateusz Janik z Carolina Medical Center mówi, że pacjenta przed rozpoczęciem przygotowań do maratonu mógłby skonsultować ortopedycznie nawet lekarz rodzinny.

– Jeśli podopieczny zakomunikuje, że chce wziąć udział w maratonie, trzeba spytać go o dotychczasową aktywność fizyczną. Dowiedzieć się, czy kiedykolwiek zdarzyły mu się dolegliwości ze strony stawów i mięśni kończyn dolnych. Sprawdzić, czy nie występuje ewidentne zaburzenie osi kończyn albo wady postawy. W razie wątpliwości zlecić konsultację ortopedyczną – wyjaśnia.

– Problemem są dyskopatie, które dotykają sporą część społeczeństwa. Miałem jednak pacjenta, który mimo takich dolegliwości, po przeprowadzeniu odpowiedniej diagnostyki i niewielkiej modyfikacji treningu, wrócił do biegania. Wzmocnił mięśnie przykręgosłupowe i nie skarżył się już na dolegliwości bólowe – dodaje.

W ramach ubezpieczenia nie da rady

Lekarz rodzinny Robert Sapa podkreśla, że swoim pacjentom zawsze udzieli porady, jeśli chodzi o przygotowanie do maratonu. Jednak badania diagnostyczne trzeba wykonać za własne pieniądze, bo nie są one podyktowane wskazaniami medycznymi. Zdaniem prof. Mamcarza sam lekarz rodzinny powinien zachęcać pacjentów do aktywności ruchowej, zwłaszcza tych z nadwagą czy podwyższonym ciśnieniem.

– Na początek jednak mógłby zaproponować, aby zaczęli chodzić z kijkami i zrzucili kilka kilogramów, a potem zaczęli biegać i kto wie, czy za jakiś czas nie wezmą udziału najpierw w ćwierć-, potem pół- , a następnie całym maratonie. Jednak badań diagnostycznych w ramach ubezpieczenia w NFZ lekarz rodzinny może odmówić. Również kardiolog w ramach wizyty finansowanej przez Fundusz może nie wykonać darmowej diagnostyki, jeśli nie wystąpią wskazania medyczne – mówi.

– W naszej klinice oferujemy badanie zwane pakietem biegacza. Obejmuje ono konsultację ortopedy, fizjoterapeuty-trenera przygotowania motorycznego oraz pakiet badań w Centrum Diagnostyki Funkcjonalnej (CDF). Badania w CDF pozwalają na ocenę wysklepienia stopy oraz rozkładu nacisków na stopy podczas chodu swobodnego. Dokonywana jest analiza techniki ruchu podczas wyskoku pionowego z miejsca wraz z oceną siły i mocy kończyn dolnych za pomocą platformy dynamometrycznej i systemu wideo. Przeprowadzana jest dokładna analiza techniki ruchu w czasie różnych aktywności, w szczególności podczas intensywnego chodu i biegu na bieżni ruchomej.

Badany otrzymuje wyniki badań funkcjonalnych wraz z ich interpretacją, zalecenia w zakresie doboru wkładek i butów biegowych oraz zestaw indywidualnie dobranych ćwiczeń z uwzględnieniem zarówno celów treningowych, profilaktyki przeciążeń, jak i elementów leczenia ewentualnych dysfunkcji – informuje doktor Mateusz Janik. Koszt takich badań w zależności od zakresu waha się od 600 zł do 1450 zł.

Dobre przygotowanie

– Do maratonu trzeba się przygotować odpowiednio wcześniej. Jeśli ktoś zaczyna od zera, najpierw powinien jako cel wyznaczyć sobie 60 minut biegu bez przerwy. To i tak duży sukces, tylko 5 proc. naszej populacji to potrafi. Zdeterminowana osoba będzie potrzebować jeszcze 4 miesięcy, żeby w prawidłowy sposób przygotować się do maratonu – mówi ortopeda i maratończyk Mateusz Janik.

– Jeśli bez przygotowania zaczniemy np. kilka razy w tygodniu biegać po 20 km, nasze serce może odpowiedzieć na ten nadmierny wysiłek migotaniem – mówi prof. Łukasz J. Szumowski, kierownik Kliniki Zaburzeń Rytmu Serca Instytutu Kardiologii w Aninie.

– Samo migotanie nie jest śmiertelne. Ale wiadomo, że cierpiący na to schorzenie umierają dwa razy częściej. Tymczasem u sportowców migotanie przedsionków występuje 5–6 razy częściej – dodaje. Przygotowania można zacząć od szybkiego chodzenia trzy razy w tygodniu po 40 minut. Potem proporcjonalnie zwiększa się stosunek biegu do marszu. Wiele osób już wtedy się zniechęca. Inni podczas treningu wydłużają czas biegu.

– Pacjenci biegacze muszą liczyć się z tym, że niezależnie, czy trenują od tygodnia, czy od kilkunastu lat – mogą pojawić się u nich bóle kolan, skurcze mięśni i dolegliwości ze strony ścięgien Achillesa czy kręgosłupa – mówi doktor Janik. Gdy 38-letnia adeptka biegania opowiedziała swojemu lekarzowi rodzinnemu o tych dolegliwościach, odparł, że to jej wina, bo w tym wieku uprawia się pilates, stretching, pływanie czy jazdę na rowerze, a nie niszczy stawy bieganiem. Pacjentka przestraszyła się nie na żarty. Tymczasem te dolegliwości nie są przeciwwskazaniem do biegania.

– To reakcja organizmu, który – co prawda – jest sprawny wydolnościowo, to znaczy, że płuca i serce dają sobie radę z takim wysiłkiem, ale stawy i mięśnie jeszcze nie są gotowe. Ważne jest, aby trenujący nie próbował „zabiegać” bólu, bo schorzenia te mają to do siebie, że wchodzą wtedy na wyższy stopień. Wiele osób w przypadku takich dolegliwości biega nadal i choć w czasie treningu zaczynają czuć się lepiej, na drugi dzień nie mogą już podnieść się z łóżka. Wymaga to konsultacji z ortopedą, który zaordynuje odpowiednie badania i zinterpretuje ich wyniki, co pozwoli indywidualnie dostosować treningi. Ortopeda zleci też leczenie zachowawcze przeciwbólowe i przeciwzapalne. Może również pomóc zmienić technikę biegania lub zastosować specjalne wkładki do butów. Wszystko po to, by umożliwić pacjentowi bezpieczne osiągnięcie wyznaczonego celu – mówi doktor Janik.

Błędy biegaczy

Ortopeda Mateusz Janik podkreśla, że warto też zwrócić uwagę pacjentów na najczęstsze błędy popełniane przez początkujących maratończyków. Często pomijają oni rozgrzewkę lub jest ona zbyt krótka. Tymczasem nierozgrzane mięśnie i stawy mają większą skłonność do urazów. Na portalach internetowych jest wiele instruktaży dotyczących rozgrzewki. Powinna ona trwać przynajmniej 10 minut i zawierać elementy rozciągania dynamicznego, polegającego na 2-sekundowym rozciągnięciu mięśni odpowiedniej grupy, a następnie ich skurczu. Kolejnym problemem jest też to, że wielu biegających stawia stopy zbyt mocno, akcentując piętę w czasie fazy podporu. Ponieważ robimy tak chodząc, przenosimy ten ruch również na bieganie.

Tymczasem taki sposób biegania bywa przyczyną przeciążeń mięśni piszczelowych oraz zmęczeniowych złamań piszczeli. Istotną rzeczą, o której nie powinni zapominać biegający, jest rozciąganie po treningu. Wzmożone napięcie mięśni po wysiłku wymaga rozluźnienia. To zapewnia lepsze ukrwienie i regenerację mięśnia. Każdą partię ciała trzeba powoli rozciągać przez 10 sekund, bez pogłębiania. Trzeba też zwrócić uwagę biegającym, że nagły ostry ból w trakcie biegu oznacza, iż trzeba go zaprzestać i skonsultować się z lekarzem.

- Mimo haseł głoszonych przez niektórych maratończyków, że „bieganie zastąpi każdy lek”, urazy, zerwania mięśni czy ścięgien wymagają leczenia. Jeśli bóle nie są nagłe i ostre, ale nasilają się podczas biegu lub są to często występujące skurcze mięśni, trzeba zmodyfikować treningi, które powinny być krótsze, ale częstsze. Jeśli jednak ból jest nagły i ostry, potrzebna jest konsultacja lekarska – mówi doktor Janik.

Problemem jest też zażywanie leków przeciwbólowych przed dłuższym bieganiem, które może nie tylko wywołać bolesne skurcze mięśni nóg, ale stanowi też niebezpieczeństwo dla układu krążenia.

Ankieta przeprowadzona w 2010 r. wśród 4000 uczestników maratonu i półmaratonu w Bonn pokazała, że prawie połowa z nich wzięła przed startem jakiś środek przeciwbólowy. Okazało się, że u osób, które zażyły lek, średnio o 13 proc. wzrastało ryzyko wystąpienia podczas biegu bólu, skurczów mięśni oraz bolesnych skurczów jelit. Przy czym było ono trzykrotnie wyższe u biegaczy, którzy przyjęli maksymalne zalecane dawki przeciwbólowych medykamentów.

Leki przeciwbólowe blokują aktywność cyklooksygenazy – enzymu regulującego wytwarzanie prostaglandyn, które m.in. wpływają na kurczliwość tkanki mięśniowej. Dotyczy to także warstwy środkowej ściany tętnic utworzonej z ułożonych okrężnie komórek mięśniowych gładkich. Problemy sercowe przydarzają się najczęściej maratończykom w ostatnich 15 minutach biegu. Oznacza to, że zawodnik mógł przekroczyć fizjologiczną barierę obciążeń.

– Dlatego nie należy bić własnych rekordów za wszelką cenę – mówi prof. Mamcarz. Na pewno żaden ból w okolicy mostka nie może być zlekceważony. Niebezpieczne dla serca jest też odwodnienie, które prowadzi do braku cennych pierwiastków, w tym szczególnie istotnego dla pracy serca potasu. Dlatego dostarczanie płynów pocącemu się organizmowi jest niezbędne. Najlepiej, aby były to płyny izotoniczne.

Trendy minimalistyczne

Ostatnio wśród biegaczy pojawił się nowy trend, tzw. bieganie minimalistyczne. Do rozpowszechnienia tego rodzaju aktywności przyczyniła się popularność książki „Urodzeni biegacze” MacDougalla Christophera, korespondenta wojennego, zajmującego się sportami ekstremalnymi, który w wieku 40 lat zaczął biegać. W Meksyku dowiedział się o plemieniu Indian Tarahumara, zwanym Rarámuri – Biegający Ludzie, mieszkającym z dala od cywilizacji i potrafiącym biegać na dystansach kilkuset kilometrów.

Znamienne jest to, że kontuzje prawie im się nie zdarzają, a biegają w prostych sandałach własnej konstrukcji. McDougall wyjaśnia, że ewolucja przygotowała nas do biegania bez butów, aby móc polować. Przedstawia argumenty wskazujące, że buty sportowe mogą wywoływać kontuzje. Na rynku pojawiło się ostatnio specjalne obuwie, które ma cienkie, prawie nieistniejące podeszwy.

– Całe życie, odkąd zaczynamy stawiać pierwsze kroki, nosimy buty, więc trudno byłoby nam teraz przestać je nosić. Jednak prawdą jest to, że nasza stopa ewoluowała miliony lat po to, abyśmy mogli biegać i chodzić boso. Tym niemniej odradzam bieganie maratonów w tzw. butach minimalistycznych. To bardzo dobre urozmaicenie treningu pozwalające wzmocnić mięśnie podudzia oraz poprawiające stabilność i czucie głębokie stopy. Prawdą bowiem jest to, że klasyczne buty do biegania stały się niestabilne i potrzeba większej pracy mięśnia, aby utrzymać równowagę na amortyzacyjnych poduszkach wmontowanych pod piętą.

Medycyna uzależnień

Pacjenci, którzy biegają w maratonach, uzależniają się od endorfin, które wydzielają się podczas wysiłku.

– Uzależnienie to jest tak duże, że pacjenta trzeba traktować niemalże jak narkomana. Jeśli zabronimy mu biegu z powodów medycznych, może nie posłuchać. Poza tym w środowisku biegaczy krąży opinia, że nie warto chodzić do lekarzy, którzy zakazują treningów. Dlatego należy dokładnie wytłumaczyć pacjentowi, dlaczego nie może biegać, a jeśli to możliwe, fizjoterapeuta powinien zasugerować mu inny rodzaj wysiłku, który umożliwi wyzwolenie endorfin. Czasem dobrym rozwiązaniem będzie przesiadka na rower – mówi doktor Janik.

– Ambicja każe nam dążyć do celu, niekiedy za wszelką cenę, nawet kosztem własnego zdrowia – mówi prof. Artur Mamcarz.

– Często jest tak, że najpierw stawiamy sobie za cel ukończenie maratonu. W następnym chcemy osiągnąć lepszy czas, a w końcu wygrać z młodszym kolegą. Tymczasem trzeba być świadomym własnych ograniczeń – dodaje.

– Zapytano mnie, czy jako kardiolog pomógłbym biegaczowi w przygotowaniach do pobicia rekordu Guinnessa – 42 maratony w 42 dni. Odpowiedziałem, że mógłbym zalecić tylko konsultację psychiatryczną – mówi prof. Mamcarz. Prawdą jest jednak, że trudno powiedzieć, ile maratonów w roku można przebiec.

– Jeśli biegający wraca do biegania bez żadnych dolegliwości już kilka dni po maratonie, trudno tę liczbę ograniczać – uważa doktor Janik.




Najpopularniejsze artykuły

Astronomiczne rachunki za leczenie w USA

Co roku w USA ponad pół miliona rodzin ogłasza bankructwo z powodu horrendalnie wysokich rachunków za leczenie. Bo np. samo dostarczenie chorego do szpitala może kosztować nawet pół miliona dolarów! Prezentujemy absurdalnie wysokie rachunki, jakie dostają Amerykanie. I to mimo ustawy, która rok temu miała zlikwidować zjawisko szokująco wysokich faktur.

Wołanie o profilaktykę

Z dr. n. med. Krzysztofem Walczewskim, ordynatorem oddziału psychiatrii w Szpitalu Klinicznym im. dr. Józefa Babińskiego SP ZOZ w Krakowie i autorem programu profilaktyki depresji w woj. małopolskim „Wyprzedzić smutek” rozmawia Katarzyna Cichosz.

Rozmawiajmy o bezpieczeństwie lekowym

Nie milkną komentarze po opublikowaniu projektu nowelizacji ustawy refundacyjnej. W różnych aspektach i różnym tonie wypowiadało się na jego temat wiele środowisk. Ostatnio głos zabrały organizacje branżowe, zrzeszające podmioty branży farmaceutycznej.

Rzeczpospolita bezzębna

Polski trzylatek statystycznie ma aż trzy zepsute zęby. Sześciolatki mają próchnicę częściej niż ich rówieśnicy w Ugandzie i Wietnamie. Na fotelu dentystycznym ani razu w swoim życiu nie usiadł co dziesiąty siedmiolatek. Statystyki dotyczące starszych napawają grozą: 92 proc. nastolatków i 99 proc. dorosłych ma próchnicę. Przeciętny Polak idzie do dentysty wtedy, gdy nie jest w stanie wytrzymać bólu i jest mu już wszystko jedno, gdzie trafi.

Kongres Zdrowia Publicznego 2022

W jakiej sytuacji po bez mała trzech latach pandemii znajduje się system ochrony zdrowia w Polsce? Co ze zdrowiem publicznym, poddanym przeciążeniom pandemii COVID-19 oraz skutków wojny w Ukrainie? Czy możliwe jest funkcjonowanie i zarządzanie wrażliwym dobrem, którym jest zdrowie i życie, w warunkach permanentnego kryzysu? Te, i nie tylko te, pytania mocno wybrzmiewały podczas IX Kongresu Zdrowia Publicznego (8–9 grudnia, Warszawa).

Reforma systemu psychiatrii zbacza z wyznaczonego kursu

Rozmowa z Markiem Balickim, byłym pełnomocnikiem ministra zdrowia ds. reformy psychiatrii dorosłych i byłym kierownikiem biura ds. pilotażu Narodowego Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego na lata 2017–2022, ministrem zdrowia w latach 2003 oraz 2004–2005.

50 lat krakowskiej kardiochirurgii dziecięcej

Krakowska kardiochirurgia dziecięca w Uniwersyteckim Szpitalu Dziecięcym w Krakowie-Prokocimiu zajmuje się leczeniem wrodzonych wad serca u dzieci i młodzieży z całej Polski, a także z zagranicy. Ma na swoim koncie wiele sukcesów. W 2010 r. Klinika została uznana za najlepszą w plebiscycie ośrodków kardiochirurgii dziecięcej i otrzymała dyplom i nagrodę tygodnika „Newsweek” za zajęcie I miejsca w Polsce. W 2013 r. Klinikę Kardiochirurgii Dziecięcej w Krakowie wyróżniono pierwszą lokatą dla najlepszego ośrodka medycznego w kraju i „Złotym Skalpelem” przyznawanym przez redakcję „Pulsu Medycyny”. Powtórnie „Złoty Skalpel” przyznano jej w 2016 r. W tym roku obchodzi jubileusz 50-lecia.

Ciemna strona eteru

Zabrania się sprzedaży eteru etylowego i jego mieszanin – stwierdzał artykuł 3 uchwalonej przez sejm ustawy z dnia 22 czerwca 1923 r. w przedmiocie substancji i przetworów odurzających. Nie bez kozery, gdyż, jak podawały statystyki, aż 80 proc. uczniów szkół narkotyzowało się eterem. Nauczyciele bili na alarm – używanie przez dzieci i młodzież eteru prowadzi do ich otępienia. Lekarze wołali – eteromania to zguba dla organizmu, prowadzi do degradacji umysłowej, zaburzeń neurologicznych, uszkodzenia wątroby. Księża z ambon przestrzegali – eteryzowanie się nie tylko niszczy ciało, ale i duszę, prowadząc do uzależnienia.

Leki, patenty i przymusowe licencje

W nowych przepisach przygotowanych przez Komisję Europejską zaproponowano wydłużenie monopolu lekom, które odpowiedzą na najpilniejsze potrzeby zdrowotne. Ma to zachęcić firmy farmaceutyczne do ich produkcji. Jednocześnie Komisja proponuje wprowadzenie przymusowego udzielenia licencji innej firmie na produkcję chronionego leku, jeśli posiadacz patentu nie będzie w stanie dostarczyć go w odpowiedniej ilości w sytuacjach kryzysowych.

Problem nie zawsze rozumiany

Z Ewą Jędrys, prezes Fundacji Pomocy Chorym Psychicznie im. Tomasza Deca w Krakowie rozmawia Katarzyna Cichosz.

Minister bez żadnego trybu

Adam Niedzielski „jedynką” na poznańskiej liście PiS? Pod koniec 2022 roku minister zdrowia zadeklarował, że przygotowuje się do startu w jesiennych wyborach parlamentarnych. Powód? Poselski mandat i obecność w sejmie przekładają się, zdaniem Niedzielskiego, na większą skuteczność w przeprowadzaniu kluczowych decyzji. Skoro już o skuteczności mowa…

Różne oblicza zakrzepicy

Choroba zakrzepowo-zatorowa, potocznie nazywana zakrzepicą to bardzo demokratyczne schorzenie. Nie omija nikogo. Z jej powodu cierpią politycy, sportowcy, aktorzy, prawnicy. Przyjmuje się, że zakrzepica jest trzecią najbardziej rozpowszechnioną chorobą układu krążenia.

Wczesny hormonozależny rak piersi – szanse rosną

Wczesny hormonozależny rak piersi u ponad 30% pacjentów daje wznowę nawet po bardzo wielu latach. Na szczęście w kwietniu 2022 roku pojawiły się nowe leki, a więc i nowe możliwości leczenia tego typu nowotworu. Leki te ograniczają ryzyko nawrotu choroby.

Pokonać strach przed stratą dziecka

Z Katarzyną Wolską, naszą redakcyjną koleżanką i mamą małej Tosi, rozmawia Martyna Tomczyk.

Leczenie wspomagające w przewlekłym zapaleniu prostaty

Terapia przewlekłego zapalenia stercza zarówno postaci bakteryjnej, jak i niebakteryjnej to duże wyzwanie. Wynika to między innymi ze słabej penetracji antybiotyków do gruczołu krokowego, ale także z faktu utrzymywania się objawów, mimo skutecznego leczenia przeciwbakteryjnego.

Czym są diagnozy pielęgniarskie?

Rozmowa z dr hab. n. o zdr., mgr piel. Aleksandrą Gaworską-Krzemińską, dyrektorem Instytutu Pielęgniarstwa i Położnictwa, prodziekan Wydziału Nauk o Zdrowiu Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, konsultantem wojewódzkim w dziedzinie pielęgniarstwa.




bot